 |
|
| Dönüşüme Övgü | |
18.01.2010 00:09:00 | |
 | |
| Fransız sosyolog ve filozof Edgar Morin, Le Monde gazetesinde 21.yüzyılın ilk çeyreğinde şahitlik ettiğimiz 'Dünya nın biçim ve yapısal dönüşümü' hakkında düşüncelerini yazdı; 'Bir sistem kendi hayati problemlerini çözmekten aciz hale geldiğinde, bozulur, parçalanır veyahut da problemlerine bir çare bulabilmek için bir meta – sisteme yol açabilir: dönüşür... Yeryüzü sistemi kendi hayati problemlerine çözüm bulabilmek için kendisini dönüştüremiyor: giderek yayılan, belki de birgün özelleşebilecek olan nükleer tehlike; biyosferin bozulması; düzeni bozuk dünya ekonomisi; kıtlıkların yeniden belirmesi; nerdeyse medeniyet savaşlarına dönüşen etnik – dini – siyasi çatışmalar.' | |
Mümkün olan parçalanmadır; beklenmeyen, fakat mümkün olan ise dönüşümdür. Dönüşüm nedir? Hayvanlar dünyasında bunun birçok örneğini görüyoruz. Krizalit içerisine kapanan tırtılın, aynı zamanda hem kendi kendini yok etme, hem de kendi kendini inşa etme sürecine girdiğini, ve bir nevi kelebeğe doğru biçimlenip düzenlendiğini biliyoruz; bu hem tırtıldan başka birşey, hem de aynısı. Hayatın doğuşu, belirli bir doyum noktasına varan ve yeni bir meta-sistem yaratan fiziksel ve kimyasal bir sistemin başkalaşması olarak da tasarlanabiliyor; dönüşen sistem, aynı fiziksel ve kimyasal ögeleri taşımasına rağmen yeni nitelikler geliştirebiliyor. Orta Doğu, Çin, Meksika ve Peru'da oluşan, ( şehirleri, devleti, sosyal sınıfları, emeğin uzmanlaşmasını, büyük dinleri, mimariyi, sanatları, edebiyatı, felsefeyi üreten) tarihi toplumlar, belirli bir arkaik toplayıcı - avcı insan toplulukları agregasından itibaren başkalaştılar. Tabii ki bu toplumlar, savaşı ve köleciliği de ürettiler. XXI. yüzyıldan itibaren, bu tarihi toplumların, Ulus Devlet'leri ortadan kaldırmadan, Ulus Devlet'i de içinde barındıracak yeni bir tip 'Dünya Toplum' modeline doğru değişmesi problemi belirdi. Zira tarihin, yok edici silahları elinde bulunduran devletler tarafından devamı, yani savaşlar, insanlığın yok olmasına doğru yol almaktadır. Fukuyama, insanlığın yaratıcı kabiliyetlerinin, demokrasi ve liberal ekonomiyle tükenmiş olduğunu söyleye dursun, biz insanın yaratıcı kabiliyetlerinin değil tarihin tükenmiş olduğunu düşünmek zorundayız.
Modern bilim birkaç normale aykırı zihinin uğraşılarıyla beliriyor; Galilée, Bacon, Descartes. Sonra modern bilim kendi şebekelerini, derneklerini yaratıyor ; XIX. yüzyılda üniversitelerin, XX. yüzyılda ekonomilerin ve Devletlerin içerisine sızarak, 'Dünya' adını verdiğimiz uzay gemisinin dört güçlü motorundan biri haline geliyor. Bu meyanda, birkaç otodidakt ve marjinal zihinde XIX. yüzyılda beliren sosyalizm fikri, XX. yüzyılda muazzam bir tarihi güce dönüşüyor. Fakat bugün herşeyin yeniden düşünülmesi, yeni baştan başlaması gerekli. Esasında herşey yeni baştan başlamış bulunuyor, fakat farkında değiliz. Henüz başlangıç noktasında bulunuyoruz, mütevazi, görülmez, marjinal ve dağınık. Zira şimdiden tüm kıtalarda, ekonomik, sosyal, politik, zihinsel, eğitimsel ve ahlâki bir canlanmaya yönelik, kaynayan bir yaratıcılık ve yerel girişimler mevcut. Bununla beraber bu girişimlerin birbirlerinden haberleri yok, hiçbir siyasi yönetim sayılarını bilmiyor, hiçbir siyasi parti ilgilenmiyor; fakat geleceğin de büyük umudu bu girişimlerde. Tüm bu girişimlerin gerçek sayısını, niteliklerini bilmek ve birbirleriyle uyum sağlayabilmelerini mümkün kılmak gerekli. Bu değişik girişimler ve yollar, beraber gelişerek yeni ufuklar açacaklar; bu yeni ufuklar ise bizi henüz görülmez ve kavranılmaz dönüşümlere yönlendirmektedir. Açılan büyük ufuka varan yolları belirginleştirmek için, egemen bilgi ve fikir dünyasının bize empoze etmeye çalıştığı sığ alternativlerden sakınmalıyız. İşte bu yüzden hem küreselleşme hem küreselleşmeme, hem gelişme hem gelişmeme, hem büyüme hem bürünme ( developper / envelopper ) gerekli. Eğer, küreselleşme / küreselleşmeme ( mondialisation / démondialisation ) yöneliminin anlamı, kültürel küreselleşme ve iletişim süreçlerini çoğaltmak ve ''Vatan – Küre'' bilincinin belirmesi ise, aynı zamanda, mahalle bakkallarını, zanaatkarlarını, ticaretini, şehir bostanlarını, ve bilumum yerel ve bölgesel cemaatların yeniden tamamen küreselleşmenin zıddına gelişmesi sağlanmalıdır. Gelişme / gelişmeme ( croissance / décroissance ) yönelimi, kamu hizmetlerini, yeşil enerjileri, toplu taşımayı, çoğul ekonomiyi ( sosyal ve dayanışma ekonomisi ), megapollerin daha insani olmalarını, gerçekten çevre ve biyoloji kurallarına saygılı tarım ve hayvancılığı geliştirmeyi gerektirir; buna paralel olarak da, tüketimci beyin yıkamalarının, sanayileşmiş gıdaların, tamir edilemez ve atılabilen eşya üretiminin, araba ve kamyon trafiğinin ( bunun yerine tren yolunun tercih edilmesi ) gelişmesini frenlemek gerekli gibi gözüküyor. Büyüme / bürüme ( développement/envelop-pement ) yönelimi ise, bundan böyle hedefin sadece, maddi zenginlik, etkinlik, verimlilik, hesabedilebilirlik olmadığı, fakat her bireyin kendi gerçek ihtyaçlarını keşfi, iç hayata ve diğerini anlamaya geri dönüş, sevgi ve dostluk olduğunu hatırlatıyor bize. Bundan böyle ihbar etmek yetmiyor; artık açıklamak da gerekli. Sadece durumun acil olduğunu hatırlatmak yeterli olmuyor; aynı zamanda geniş ufuka götüren yolları tanımlamaya başlamak gerekiyor. Biz de buna katkıda bulunmak istiyoruz. Umutlu olmamıza ne gibi sebepler var ? Beş adet umut verici prensip belirleyebiliriz. Mümkün olmayanın belirmesi. Örneğin, İÖ 500 yıl evvel küçük Atina'nın iki defa Pers güçlerine mukavemet göstermesi tamamen imkansız gibi idi, ama oldu; bu ise demokrasi ve felsefenin doğmasına yol açtı. Aynı şekilde 1941' de Moskova önlerinde, beklenmedik biçimde buzlara gömülen Alman saldırısı, 5 Aralık ta general Jukov'un karşı saldırısı, ve 8 Aralık ta ise ABD'yi II. Dünya Savaşına sokan Pearl Harbor saldırısı tamamen imkansız olaylardı. İnsanlıktan ayrılamaz, yaratıcı ve doğurucu erdemler. Her türlü olgun insan vücudunda bulunan, ambriyon hücrelerine mahsus çok işlevli ( totipotent ), fakat faal olmayan kök hücreler gibi, herhangi bir toplumun herhangi bir insanında yaratıcı, doğurucu ve canlandırıcı erdemler saklıdır. Krizin erdemleri. İnsanlığın karşılaştığı küresel krizde geriye götüren ve toplumların bütünlüğünü bozan unsurların yanında doğurucu erdemler de var. Krizin erdemleri ne ile kaynaşabilirler: ''Krizin geliştiği yerde, kurtarıcı fikir de gelişir''. En büyük şans en yüksek riskten ayrılmazdır . İnsanlığın binlerce yıldır, uyumlu bir yaşama olan özlemi ( cennet, ütopyalar, hürriyet / sosyalizm / komünizm ideolojileri, ve nihayet 1960' larda gençliğin özlem ve isyanları ). Bu özlem, dağınık ve çeşitli girişimlerin uğultusunda belirmektedir; bu girişimler, mutlaka yeni yol arayışının baş aktörleri olacaklar. Umut öldü. Yaşlı nesillerin, artık, boş umutlara karnı tok. Genç nesiller ise, II. Dünya Savaşı nesillerini belirleyen direnç kabiliyetinin kayıplara karıştığından şikayetçiler. Fakat bizim davamız, içinde karşıtını da barındırıyordu. Vassili Grossman, Stalingrad' dan bahsederken ''insanlığın en büyük zaferi, aynı zamanda en büyük bozgunu da değil miydi ? Zira Stalin diktatörlüğü savaştan muzaffer çıktı'' demiyor muydu ? Aynı zamanda, diğer muzaffer demokrasiler ise sömürgelerine tekrardan çeki düzen veriyorlardı. Bugünün davası ise, hiç tartışmasız, insanlığı kurtarmak. Gerçek umut, kesinliğinin olmadığını biliyor. Bu, dünyaların en iyisine değil, fakat daha iyi bir dünyaya olan umut. Heidegger ''başlangıç önümüzde'' diyordu. Gerçekten dönüşüm yeni bir başlangıç olabilir. Edgar Morin bu yazı Le Monde gazetesinin 10-1-2010 tarihli sayısında yayınlandı Point de vue
Eloge de la métamorphose, par Edgar Morin
LE MONDE | 09.01.10 | 13h08 • Mis à jour le 10.01.10 | 12h20
uand un système est incapable de traiter ses problèmes vitaux, il se dégrade, se désintègre ou alors il est capable de susciter un meta-système à même de traiter ses problèmes : il se métamorphose. Le système Terre est incapable de s'organiser pour traiter ses problèmes vitaux : périls nucléaires qui s'aggravent avec la dissémination et peut-être la privatisation de l'arme atomique ; dégradation de la biosphère ; économie mondiale sans vraie régulation ; retour des famines ; conflits ethno-politico-religieux tendant à se développer en guerres de civilisation.
Le probable est la désintégration. L'improbable mais possible est la métamorphose. Qu'est-ce qu'une métamorphose ? Nous en voyons d'innombrables exemples dans le règne animal. La chenille qui s'enferme dans une chrysalide commence alors un processus à la fois d'autodestruction et d'autoreconstruction, selon une organisation et une forme de papillon, autre que la chenille, tout en demeurant le même. La naissance de la vie peut être conçue comme la métamorphose d'une organisation physico-chimique, qui, arrivée à un point de saturation, a créé la méta-organisation vivante, laquelle, tout en comportant les mêmes constituants physico-chimiques, a produit des qualités nouvelles. La formation des sociétés historiques, au Moyen-Orient, en Inde, en Chine, au Mexique, au Pérou constitue une métamorphose à partir d'un agrégat de sociétés archaïques de chasseurs-cueilleurs, qui a produit les villes, l'Etat, les classes sociales, la spécialisation du travail, les grandes religions, l'architecture, les arts, la littérature, la philosophie. Et cela aussi pour le pire : la guerre, l'esclavage. A partir du XXIe siècle se pose le problème de la métamorphose des sociétés historiques en une société-monde d'un type nouveau, qui engloberait les Etats-nations sans les supprimer. Car la poursuite de l'histoire, c'est-à-dire des guerres, par des Etats disposant des armes d'anéantissement, conduit à la quasi-destruction de l'humanité. Alors que, pour Fukuyama, les capacités créatrices de l'évolution humaine sont épuisées avec la démocratie représentative et l'économie libérale, nous devons penser qu'au contraire c'est l'histoire qui est épuisée et non les capacités créatrices de l'humanité. L'idée de métamorphose, plus riche que l'idée de révolution, en garde la radicalité transformatrice, mais la lie à la conservation (de la vie, de l'héritage des cultures). Pour aller vers la métamorphose, comment changer de voie ? Mais s'il semble possible d'en corriger certains maux, il est impossible de même freiner le déferlement techno-scientifico-économico-civilisationnel qui conduit la planète aux désastres. Et pourtant l'Histoire humaine a souvent changé de voie. Tout commence, toujours, par une innovation, un nouveau message déviant, marginal, modeste, souvent invisible aux contemporains. Ainsi ont commencé les grandes religions : bouddhisme, christianisme, islam. Le capitalisme se développa en parasite des sociétés féodales pour finalement prendre son essor et, avec l'aide des royautés, les désintégrer. La science moderne s'est formée à partir de quelques esprits déviants dispersés, Galilée, Bacon, Descartes, puis créa ses réseaux et ses associations, s'introduisit dans les universités au XIXe siècle, puis au XXe siècle dans les économies et les Etats pour devenir l'un des quatre puissants moteurs du vaisseau spatial Terre. Le socialisme est né dans quelques esprits autodidactes et marginalisés au XIXe siècle pour devenir une formidable force historique au XXe. Aujourd'hui, tout est à repenser. Tout est à recommencer. Tout en fait a recommencé, mais sans qu'on le sache. Nous en sommes au stade de commencements, modestes, invisibles, marginaux, dispersés. Car il existe déjà, sur tous les continents, un bouillonnement créatif, une multitude d'initiatives locales, dans le sens de la régénération économique, ou sociale, ou politique, ou cognitive, ou éducationnelle, ou éthique, ou de la réforme de vie. Ces initiatives ne se connaissent pas les unes les autres, nulle administration ne les dénombre, nul parti n'en prend connaissance. Mais elles sont le vivier du futur. Il s'agit de les reconnaître, de les recenser, de les collationner, de les répertorier, et de les conjuguer en une pluralité de chemins réformateurs. Ce sont ces voies multiples qui pourront, en se développant conjointement, se conjuguer pour former la voie nouvelle, laquelle nous mènerait vers l'encore invisible et inconcevable métamorphose. Pour élaborer les voies qui se rejoindront dans la Voie, il nous faut nous dégager d'alternatives bornées, auxquelles nous contraint le monde de connaissance et de pensée hégémoniques. Ainsi il faut à la fois mondialiser et démondialiser, croître et décroître, développer et envelopper. L'orientation mondialisation/démon-dialisation signifie que, s'il faut multiplier les processus de communication et de planétarisation culturelles, s'il faut que se constitue une conscience de 'Terre-patrie', il faut aussi promouvoir, de façon démondialisante, l'alimentation de proximité, les artisanats de proximité, les commerces de proximité, le maraîchage périurbain, les communautés locales et régionales. L'orientation 'croissance/décroissan-ce' signifie qu'il faut faire croître les services, les énergies vertes, les transports publics, l'économie plurielle dont l'économie sociale et solidaire, les aménagements d'humanisation des mégapoles, les agricultures et élevages fermiers et biologiques, mais décroître les intoxications consommationnistes, la nourriture industrialisée, la production d'objets jetables et non réparables, le trafic automobile, le trafic camion (au profit du ferroutage). L'orientation développement/envelop-pement signifie que l'objectif n'est plus fondamentalement le développement des biens matériels, de l'efficacité, de la rentabilité, du calculable, il est aussi le retour de chacun sur ses besoins intérieurs, le grand retour à la vie intérieure et au primat de la compréhension d'autrui, de l'amour et de l'amitié. Il ne suffit plus de dénoncer. Il nous faut maintenant énoncer. Il ne suffit pas de rappeler l'urgence. Il faut savoir aussi commencer par définir les voies qui conduiraient à la Voie. Ce à quoi nous essayons de contribuer. Quelles sont les raisons d'espérer ? Nous pouvons formuler cinq principes d'espérance. 1. Le surgissement de l'improbable. Ainsi la résistance victorieuse par deux fois de la petite Athènes à la formidable puissance perse, cinq siècles avant notre ère, fut hautement improbable et permit la naissance de la démocratie et celle de la philosophie. De même fut inattendue la congélation de l'offensive allemande devant Moscou en automne 1941, puis improbable la contre-offensive victorieuse de Joukov commencée le 5 décembre, et suivie le 8 décembre par l'attaque de Pearl Harbor qui fit entrer les Etats-Unis dans la guerre mondiale. 2. Les vertus génératrices/créatrices inhérentes à l'humanité. De même qu'il existe dans tout organisme humain adulte des cellules souches dotées des aptitudes polyvalentes (totipotentes) propres aux cellules embryonnaires, mais inactivées, de même il existe en tout être humain, en toute société humaine des vertus régénératrices, génératrices, créatrices à l'état dormant ou inhibé. 3. Les vertus de la crise. En même temps que des forces régressives ou désintégratrices, les forces génératrices créatrices s'éveillent dans la crise planétaire de l'humanité. 4. Ce à quoi se combinent les vertus du péril : 'Là où croît le péril croît aussi ce qui sauve.' La chance suprême est inséparable du risque suprême. 5. L'aspiration multimillénaire de l'humanité à l'harmonie (paradis, puis utopies, puis idéologies libertaire /socialiste/communiste, puis aspirations et révoltes juvéniles des années 1960). Cette aspiration renaît dans le grouillement des initiatives multiples et dispersées qui pourront nourrir les voies réformatrices, vouées à se rejoindre dans la voie nouvelle. L'espérance était morte. Les vieilles générations sont désabusées des faux espoirs. Les jeunes générations se désolent qu'il n'y ait plus de cause comme celle de notre résistance durant la seconde guerre mondiale. Mais notre cause portait en elle-même son contraire. Comme disait Vassili Grossman de Stalingrad, la plus grande victoire de l'humanité était en même temps sa plus grande défaite, puisque le totalitarisme stalinien en sortait vainqueur. La victoire des démocraties rétablissait du même coup leur colonialisme. Aujourd'hui, la cause est sans équivoque, sublime : il s'agit de sauver l'humanité. L'espérance vraie sait qu'elle n'est pas certitude. C'est l'espérance non pas au meilleur des mondes, mais en un monde meilleur. L'origine est devant nous, disait Heidegger. La métamorphose serait effectivement une nouvelle origine. Sociologue et philosophe. Né en 1921, est directeur de recherches émérite au CNRS, président de l'Agence européenne pour la culture (Unesco) et président de l'Association pour la pensée complexe. En 2009, iI a notamment publié 'Edwige, l'inséparable' (Fayard). A lire également, 'La Pensée tourbillonnaire - Introduction à la pensée d'', de Jean Tellez (éditions Germina)
Article paru dans l'édition du 10.01.10 |
'Devrim' fikrinden daha zengin olan 'dönüşüm' fikri, değiştirici radikalliğini korumakla beraber muhafazaya da yer vermektedir ( hayat, kültür mirası ... ). Dönüşüme yönelmek için, nasıl bir yol almalı ? Bazı zararlarını düzeltme imkanımız olsa da, yeryüzünü felakete götüren medeniyet selinin, teknik - bilimsel – ekonomik boşalmasını frenlemek mümkün gözükmüyor. Halbuki İnsanlık Tarihi çok kez yol değiştirdi. Herşey evvela bir yenilikle başlıyor; bu belki, bir nevi doğru yoldan sapma, marjinalleşmeyi gerektiren, çağdaşların gözünden kaçan mütevazi bir mesaj olabiliyor. Büyük dinler daima bu şekilde başlıyorlar: budizm, hırıstiyanlık, islam. Kapitalizm, feodal toplumun paraziti olarak gelişip atılımını gerçekleştiriyor ve krallıkların da yardımıyla bu toplumların bütünlüğünü yok ediyor. 
