Islâhata dair tarafı vekâleti mutlakaya hitaben balâsı
Hatt-ı Hümayûn ile muvaşşah şeref sadır olan ferman-ı âlinin suretidir.
11 Cemaziyülahir 1272 ( 28 şubat 1856 )

Badel elkab,

Malûm olaki yed-i müeyyed-i mülûkâme vediai cenab-ı bârî olan kâffe-i sunuf-ı tebea-i  şahanemin her cihetle temami-i husul-i saadeti hâli akdem-i efkâr-ı hayriyet disar-ı padişahanem olarak çülus-i meymenet men’us-ı Hümayûnum gününden beri bu babda zuhura gelen himem-i mahsusa-i  şahanemin hamdolsun pek çok semer-i nafiası meşhur olup mülk ü milltimizin mamuriyet ve serveti anbean tezayüt etmekte ise de Devlet-i Âliyemizin şanına muvafık ve milel-i mütemeddine arasında  bihakkın haiz olduğu mevki-i âli ve mühime lâyık olan halin kemale isali için şimdiye kadar vaz ve tesisine muvaffak  olduğum  nizamat-ı cedide-i hayriyenin ez seri nev tekit ve tevsii matlub-ı madelet mahsub-ı padişahanem olduğu halde umum teba-i bahirül ihlasımız olan düveli mufahhamanın himmet ü muavenet-i hayrhahaneleri eseri olmak üzere Devlet-i Âliyemizin bu kere biinayetullahi taâlâ haricen hukuk-ı seniyesi  bir kat daha teekküt eylediğine ve bı cihetle şu asr Devlet-i Âliyemiz için bir zamanı hayriyet iktiranın mebdei olacağından dahiline dahi saltanat-ı seniyyemizin teyzid-i kuvvet ve miknetini ve revabıt-ı kabiliyeyi vatandaşî ile birbirine merbut olan ve nazar-ı madalet eseri müşfikânem de müsavi bulunan kaffe-i sunuf-ı tebea-i şahanemin her yüzden husul-i temam-i saadeti hal ve memaliki şahanemizin mamuriyetini müstelzim olacak esbab ve vesailin anbean ilerlemesi murad-ı merhamet itiyad-ı mülukânem iktizasından bulunduğuna biaen hususat-ı âtiyettüzzikrin icrasına irade-i madelet ifade-i padişahanem şerefsadır olmuştur.  

Şöyle ki: Gülhane’de kıraat olunan Hatt-ı Hümayûnum  ile ve Tanzimat-ı Hayriye mucibince her din ve mezhepte bulunan kaffe-i  tebea-i şahanem hakkında bilaistisna emniyet-i can ve mal mahfuziyet-i namus için taraf-ı eşref-i padişahanemden va’d ve ihsan olunmuş olan teminat bu kere dahi tekit ve teyit kılındığından bunu kâmilen fiile çıkarılması için tedabir-i müessirenin ittihaz olunması ve zir-i cenah-ı atıfet seniyye-i padişahanemde olarak memalik-i mahrusa-i şahanemde bulunan Hıristiyan ve sair tebeai gayrimüslime cemaatlerine ecdat-ı izamım taraflarından verilmiş ve sinin-i ahirede ita ve ihsan kılınmış olan bilcümle imtiyazat ve muafiyet-ı ruhaniye bu kere dahi takrir ve ibka kılınıp fakat Hıristiyan ve tebe-i gayrimüslime-i sairenin her bir cemaati bir mehl-i muayyen içinde imtiyazat ve muafiyat –ı hazıralarının rüyet ve muayenesine ibtidar ile olbabda vaktin ve gerek asar-ı medeniyet ve malumat-ı müktesibenin icap ettiridiği ıslâhat-ı irade ve tensib-i şahanem ile ve Babıâlimizin nezareti tahtında olarak mahsusan patrikhanelerde teşkil olunacak meclisler marifetiyle bilmüzakere canib-i Babıâlimize arz ve ifade eylemeğe mecbur olarak cennetmekân Ebülfeth Sultan Mehmet Han-ı sani hazretleri ve gerek ahlâf-ı izamları taraflarından patrikler ile Hıristiyan piskoposlarına ita buyrulmuş olan ruhsat ve iktidar niyat-ı fütüvvetkârane-i padişanemden naşi işbu cemaatlere temin olunmuş olan hal ve meki-i cedit ile Tevfik olunup ve patriklerin elhalet ü hazihi cari olan usul-i intihabiyeleri ıslâh olunduktan sonra patriklik berat-ı âlisinin ahkamına tatbiken kayd-ı hayat ile nasb ve tayin olunmaları usulünün tamamen ve sahihen icra ve Babıâlimizle cemat-ı muhtelifenin rüasayı ruhaniyesi beyninde karargir olacak bir surettetatbiken patrik ve metropolit ye murahhasa ve piskoposve hahamların hin-i nasbında usul-i tahlifiyenin ifa kılınması ve her ne suret ve nam ile olursa olsun rahiplere verilmekte olan cavaiz ve avaidat cümleten menolunarak yerine patriklere ve cemeatbaşılarına varidatı muayyene tahsis ve rühban-ı sairenin dahi rütbe ve mansıblarının ehemmiyetlerine ve bundan sonra verilecek karara göre kendilerine ber-vech-i hakkaniyet maaşlar tayin olunup, fakat Hıristiyan rahiplerin emvali menkule ve gayrımenkulelerine bir gûna sekte iras olunmıyarak  Hıristiyan vesair tebai gayrimüslime cemaatlerinin milletçe olan maslahatlarının idaresi her bir cemeaatin rühban ve avamı beyninde müntehip âzadan mürekkep bir meclisin hüsnümuhafazasına havale kılınması ve ahalisi cümleten bir mezhebde bulunan şehir ve kasaba ve karyelerde icrai ayine mahsus olan ebniyenin ve gerek mektep ve hastane ve mezarlık misillû sair mahallerin hey’et-i asliyeleri üzere tamir ve termimlerine bir gûna mevani ika olunmayıp böyle mahellerin müceddeten inşası lâzım geldikçe patrik veya rüasayı milletin tasvibi halinde bunların resm ve suret-i inşası bir kere canib-i Babıâlimize arzolunmak iktiza edeceğinden ya suver-i maruza kabul ile müteallik olacak irade-i seniyye-i mülûkânem mucibince iktizası icra veya bir müddet-i muayyene zarfında olbabda olan itirazat beyan olunup bir mezhebin cemaati yalnız olarak sairiyle karışık olmayarak bir mahalde bulunur ise o yerde ayine müteallik hususatı zahiren ve alenen icrada bir türlü kuyuda düçar olmayıp ahalisi edyan-ı muhtelifede bulunan cemaatlerden mürekkep olan şehir ve kasaba ve karyelerde ise her bir cemaatin takımı sakin olduğu ayrıca mahalde bâlâda bast ü beyan olunan usule ittibaen kendi kilise ve hastane ve mektep ve mezarlıklarını tamir ve termime muktedir olabilmesi ve müceddeden inşa olunması iktiza eyleyen ebniyeye gelince bunlar için ruhsat-ı lazimeyi patrikler veyahut cemaat metropolitleri canib-i. Babıâlimizden istida edüp Devleti âliyemizce unda bir gûna mevani-i mülkiye olmadığı halde ruhsat-ı seniyyem erzan kılınması ve bu makule işlerde hükümet tarafından vuku bulacak muamelat külliyen hasbi olması ve bir mezhebe tabi olanların adedi ne miktar olursa olsun ol mezhebin kemal-i serbesti ile icra olunmasını temin için tedabir-i lazime ve kaviyyenin ittihaz kılınması ve mezhep ve lisan veyahut cinsiyet cihetleriyle sünuf-ı tebaa-i saltanat-ı seniyyemden bir sınıfın aher sınıfından aşağı tutulmasını mutazammın olan kaffe-i ta’birat ve alfaz ve temyizat muharrerat-ı divaniyyeden ilelebed mahv ü izale kılınması ve ahad-ı nas beyninde veyahut memurin taraflarından dahi mucib-i şin ve ar olacak veya namusa dokunacak her türlü tarif ve tavsifin istimali kanunen menolunması ve çünkü memalik-i mahrusamda bulunan her din ve mezhebin ayini ber-vech-i serbesti icra olunduğundan tebea-i şahanemden hiçbir kimesne bulunduğu dinin ayinini icradan menolunmaması ve bundan dolayı çevr ü eza görmemesi ve tebdil-i din ve mezhep etmek üzere kimse icbar olunmaması ve saltanat-ı seniyyemizin memurin ve hademesinin intihab ve nasbı tensip ve irade-i şahaneme menut olarak tebea-i Devlet-i Âliyemin cümlesi her hangi milletten olursa olsun devletin hizmet ve memuriyetlerine kabul olunacaklarından bunlar ehliyet ve kabiliyetlerine göre umum hakkında meriyyül icra olacak nizamata imtisalen memuriyetlerde istihdam olunmaları ve saltana-ı  saniyyem tebaasından bulunanlar mekatib-i şahanemin nizamatı mevzualarında gerek since ve gerek imtihanca mukarrer olan şeraiti ifa eyledikleri takdirde cümlesi bilâfark ve temyiz Devlet-i Âliyemin mekatib-i askeriye ve mülkiyesine kabul olunması ve bundan başka her bir cemaati maarif ve hiref ve sanayie dair milletçe mektepler yapmağa mezun olup, fakat bu makule mekatibi umumiyenin usul-i tedrisi ve muallimlerinin intihabı âzası taraf-ı şahanemden mansub muhtelit bir meclisi maarifin nezaret ve teftişi tahdındaolması ve ehl-i İslâm ile Hırıstiyan vesair tebaa-i gayrimüslime meyanesinde veyahut tebaa-i iseviyye vesair tebaa-i gayrimüslimeden mezahibi muhtelifeye tabiiolanların birbiri beyninde ticaret veyahut cinayata müteallik zuhura gelecek cemi deavi muhtelit divanlara havale olunup istima-ı dava için işbu divanlar tarafından akdolunacak meclisler aleni olacağından müddei ile müddeialeh muvacehe olunarak bunların ikame edecekleri şahitler tekarir-i vakialarını daima kendi ayin ve mezhepleri üzere icda edeceklerini ( “ edecekleri ” olmak gerekir ) birer yemin ile tasdik eylemeleri ve huku-ı adiyeye ait olan devai dahi eyalat ve evliye muhtelif meclislerinde vali ve kadı-i memleket hazır oldukları halde şeran ve nizamen rüyet olunup işbu mahakim ve mecaliste muhakemat-ı vakıa aleni icra olunması ve Hırıstiyan vesair tebaa-i gayrimüslimeden iki kimse beyninde hukuk-ı irsiye gibi deavi-i mahsusa sahibi dava olanlar istedikleri halde patrik veya rüesa ve mecalis marifetiyle rüyet olunmak üzere havale kılınması ve mücazat ve ticaret kanunlariyle muhtelif divanlarında icra olunacak usûl ve nizamatı mürafaat mümkün mertebe süratle ikmal olunarak ve zabt ü tedvin kılınarak memalik-i mahrusa-i şahanemde müstamel olan elsine-i muhtelifeye tercüme ile neşr û ilan olunması ve kukuk-ı insaniyyeyi hukuk-ı adalet ile Tevfik etmek için mazannei sui olanların veyahut tedibat-ı cezaiyyeye müstahak bulunanların haps ve tevkiflerine mahsus olan kaffe-i mahbes ve mahalli sairede usûl-i hapsiyenin mümkün mertebe müddet-i kalile zarfında ıslahına mübaşeret olunması ve herhalde hapishanelerde bile canib-i saltanat-ı seniyyemden vazı kılınan nizamat-ı inzibatiyeye muvafık olan muamelattan maada hiçbir gûna mücazat-ı cismaniye ve eziyet ve işkenceye müşabih kaffe-i muamele dahi kâmilen lağv ve iptal kılınması ve bunun hilafında vuku bulacak hareket şediden men ve zecrolunacağından maada bunun icrasını emreden memurin ile bilfiil icra eyleyen kesanın dahi ceza kanunnamesi iktizasınca tekdir ve tedip olunması ve Darüssaltanat-ı seniyyem ve eyalet ve bilâd ve kurada umur-ı zaptiyenin tanzimi maddesi asude-i hal olan kaffe-i tebaa-i mülukaneme kendi mal ve canlarının muhafazasına sahihen ve kaviyyen emniyet verecek surette tanzim kılınması ve verginin müsavatı tekalif-i sairenin müsavatını mucip olduğu misullu hukukça olan müsavat dahi vezaifçe olan müsavatımüstelzim olduğundan Hırıstiyan vasir tebaa-i gayrimüslime dahi ehal-i İslâm misillû hısse-i askeriye itası hakkında muahharan verilen karara inkiyat mecburiyetinde bulunması ve bu husuta bedelvermek veya nakten akçe itasiyle hizmet-i fi’liyeden muaf olmak usûlünün icra olunması ve İslâmdan maada tebaanın sunufı içinde suret-i istihdamları hakkında nizamat-ı lâzime yapılıp müddet-i kalile-i mümkine zarfında neşr ü ilan kılınması ve eyalat ve evliye meclislerinde tebaa-i Müslime ve İsaviyye vesaireden bulunan âzanın emri intihaplarını bir suret-i sahihaya koymak ve ârânın doğruca zuhurunu temin eylemek için işbu meclislerin suret-i tertip ve teşkilleri hakkında olan nizamatın ıslâhına teşebbüs ile Devlet-i Âliyem netice-i ârâyı ve verilen hüküm ve kararı sahihen bilmek ve buna nezaret etmek esbab ve vesail-i müessiresininistihsalini mütelea eylemesi ve çünkü bey ve füruht ve tasarrufu emlâk ve akr maddeleri hakkında olan kavanin kâffe-i tebaa-imülükanem hakkında müsavi olduğundan kavanini Devlet-i Âliyeme ve nizamat-ı zabita-i belediyeye ittiba ve imtisal eylemek ve asıl yerli ehalinin verdikleri tekalifi vermek üzere saltanatı seniyyem ile düvel-i ecnebiye beyninden yapılacak suver-i tanzimiyeden sonra ecnebiyeye dahi tasarruf-ı emlâk müsaadesinin ita olunması ve tebaa-i  saltanat-ı seniyyemin kâffesi üzerinde tarh olunacak vergi ve tekalif sınıf ve mezheplerine bakılmayarak bir surette ahzolunmakta idüğünden işbu tekâlifin ve alelhusus şarın ahz u istifasında vuku bulmakta olan suiistimalatın ılahı tedabir-i seriası mütalea ve müzakere olunup doğrudan doğruya ahzi vergi etmek usûlünün perderpey icrası kabil oldukça varidatı Devlet-i Âliyemin ilzam olunması usûlünün yerine bu suret ittihaz kılınıp usûl-i haliye cari oldukça memurin-i Devlet-i Âliyem ve mecalis âzalarının müzayedeleri alenen icra olunacak olan iltizamattan birini deruhte ettirmeleri veya bir gûna hisse almaları mücazat-ı şedide ile menkılınması ve tekâlif-imahalliye dahi mehmaemken mahsulâta halel vermiyecek ve ticaret-i dahiliyeye mani olmayacak surette vaz ve tayin olunması ve umur-ı nafia için tayin ve tahsis olunacağı mebaliğ-i münasibeye berren ve bahren inşa ve ihdas olunacak turuk ve mesalikten istifade edecek olan eyalet ve sancaklarda vaz ve tesis kılınacak vergiyi mahsurlar dahi ilâve edilmesi ve saltanat-ı seniyyemin beher sene için varidat ve masarifat defterinin tanzim ve iraesi hakkında muahharen bir nizam-ı mahsus yapılmış olduğundan bunun temam-ı icrayı ahkâmına itina olunması ve her bir memurine tahsis kılınmış olan maaşların hüsn-i tesviyesine mübaşeret kılınması ve her bir cemaatin rüesasiyle tarafı eşrefi şahanemden tayin olunacak birer memurları tebaa-i saltanat-ı seniyyemin umumuna ait ve raci olan maddelerin müzakeratına Meclis-i Vâlâda bulunmak üzere makam-ı celil-i vekalet-i mutlakamdan mahsusen celp olunup ve işbu memurlar birer sene için tâyin kılınıp bunlar memuriyetlerine başladıkları gibi tahlif olunmaları ve Meclis-i Vâlânın âzası gerek fevkalâde vuku bulan içtimalarında rey ve mütalaalarını doğruca beyan ve ifade etmeleri ve bundan dolayı asla rencide olunmamaları ve ifsad ve irtikap ve itisafa dair olan kavaninin ahkâm-ı kaffe-i tebaa-i saltanat-ı seniyyem haklarında herhangi sınıfta ve ne türlü memuriyette bulunurlarsa bulunsunlar usûl-i meşruasına tevfikan icra olunması ve Devlet-i Âliyemin tashih-i usûl-i sikke ile umur-ı maliyesine itibar verecek banka misillû şeyler yapılıp memalik-i mahrusa-i şahanemin menba-ı servet-i maddiyesi olan hususata iktiza eden sermayelerin tayiniyle ve mahsulât-ı memalik-i şahanemin nakli için icap eden turuk ve cedavilin küşadiyle ve emr-i ziraat ve ticaretin tevessüüne hail olan esbabın meniyle teshilat-ı sahihanın icra olunması ve bunun için maarif ve ulûm ve sermaye-i Avrupa’dan istifadeye bakılması esbabının biletraf mütaleasiyle peyderpey mevki-i icraya konulması maddelerinden ibaret olmakla sizki sadrazam-ı sütude şiyemi müşarünileyhsiz işbu fermanı celilül ünvanı mülukanemi usûlü üzere gerek Dersaadetimde ve gerek memalik-i şahanemin her bir tarafından ilân ve işaatle hususat-ı meşruhanın balâda beyan olunduğu veçhile icrayı iktizalarına ve bundan böyle ahkam-ı celilesinin daima ve müstemiren meriyülicra tutulması esbab-ı lazime ve vesail-i kaviyyesinin istihsal ve istikmali hususuna bezli cell-i himmet eyliyesiz şöyle bilesiz alâmet-i şerifeme itimat kılasız tahriren fi evail-i şehri cemaziyel uhra sene isna ve sebîn mieteyn ve elf.            

Kaynak:

Sened-i İttifak’tan günümüze

TÜRK ANAYASA METİNLERİ

Prof.Dr.Suna Kili & Prof.Dr.A.Şeref Gözübüyük

Yenilenmiş 3.baskı-eylül 2006-Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

Sayfa 15-21